Wat zijn de effecten van muziek in de zorg? Een duik in de onderzoeksresultaten.

Geschatte leestijd: 8 minuten.

Dat muziek een heilzaam effect heeft op patiënten in ziekenhuizen en kinderklinieken, dat hoef je de vrijwilligers van Muziekids niet meer te bewijzen. Dat zien ze namelijk iedere dag in de praktijk. Er zijn daarnaast zóveel warme testimonials van kinderen, jongeren en ouders die de zin van het dagelijkse werk bevestigen, dat daar geen wetenschappelijk onderzoek tegenop kan. Maar hoe laat je het effect van ‘muziekinterventies’ aan mensen zien die wat verder van de dagelijkse praktijk af staan? Aan ziekenhuisbesturen, beslissingsnemers, kinderartsen, financierders, sponsoren en andere betrokkenen? Allereerst door ook hen uit te nodigen die dagelijkse praktijk te komen bekijken en met eigen ogen te zien wat er gebeurt met een patiënt als je samen muziek maakt. Maar ook door eens in te zoomen op (wetenschappelijke) onderzoeken. Want: wat zijn nu die effecten van muziek in de zorg?

Toch eerst een nuance

Voordat we in de onderzoeken en effecten duiken, toch eerst een nuancering. Natuurlijk is het fijn om een effect te kunnen aantonen van een activiteit die je onderneemt. En als dat effect wetenschappelijk kan worden aangetoond: nog beter. Maar tegelijkertijd gaat het bij het muziek maken in het ziekenhuis niet altijd om het verschil tussen ‘voor’ en ‘na’. Is het geen múst dat iemand zich altijd mentaal prettiger voelt, of met muziek minder medicatie nodig heeft. Muziek maken met kinderen en jongeren (of juist ook met ouderen) in een ziekenhuis kan ook als activiteit op zichzelf voldoende zijn. Als afleider, als bezigheid om de dag door te komen, als prettige opvang; bijvoorbeeld ook voor broertjes en zusjes, als de ouders met hun zieke kind naar de dokter gaan. ‘Muziek’ in deze vorm wordt in een ziekenhuis of kinderkliniek dan meer onderdeel van het bredere activiteitenprogramma dan van het behandelprogramma. En daar is niets mis mee, is juist heel waardevol voor alle betrokkenen. Waar het kan, waar de middelen aanwezig zijn en waar het gewenst is, kan muziek als echte interventie worden ingezet. Maar op beide manieren kan muziek uiteindelijk bijdragen aan een beter welzijn van (jonge) patiënten in ziekenhuizen. 

Met die nuance in het achterhoofd: laten we nu eens een paar onderzoeken bekijken.

2016: Drexel University

De Cochrane Library, onder aanvoering van prof. Joke Bradt, publiceert een systematische review waaruit blijkt dat er significant wetenschappelijk bewijs is dat muziekinterventies symptomen van ongerustheid, pijn en vermoeidheid helpen verminderen onder patiënten met kanker. En tegelijkertijd geeft het een boost aan hun kwaliteit van leven. Er is onderzoek gedaan onder 3.731 patiënten, met 52 interventies.
Zowel wanneer persoonlijke muziekbeleving wordt aangeboden door een getrainde muziekprofessional als wanneer vooraf opgenomen muziek aan patiënten wordt gegeven door een dokter of verpleger treedt een gemiddeld tot sterk effect op wat betreft het verminderen van ongerustheid. Het effect op pijnreductie is eveneens groot. Een kleiner tot gemiddeld effect treedt op wat betreft het verminderen van vermoeidheid, het verbeteren van hartslag en ademhaling en het verlagen van de bloeddruk. Tot slot lijkt er ook effect te zijn van muziekinterventies op de hoeveelheid pijnmedicatie, de hersteltijd en de opnameduur van een patiënt in het ziekenhuis. Het (samen) muziek maken verbetert de algehele levenskwaliteit van de patiënt; dat effect treedt niet op wanneer de patient alleen de optie van het luisteren naar muziek wordt aangeboden.

We hope that the findings of this review will encourage music interventions to become more widespread over our country.

Joke Bradt, Drexel University research

2015: Oxford University

Een studie uitgevoerd door Oxford University toont aan dat opnames van klassieke muziek (denk aan Beethoven, Verdi en Puccini) iemands bloeddruk kunnen verlagen. Wanneer het ritme van de muziek (een herhaald patroon van tien seconden) aansluit op iemands hartritme, kan die muziek worden benut om dat ritme omlaag te brengen. Een degelijk ritme vind je bijvoorbeeld in Va Pensiero van Verdi, in Nessun Dorma van Puccini en Beethovens 9e adagio symfonie.

Uit vervolgonderzoek blijkt dat snellere klassieke muziekstukken dit bloeddrukverlagend effect niet hebben, en dat bijvoorbeeld een song van de Red Hot Chilli Peppers juist een bloeddrukverhogend effect heeft.

Our research has provided improved understanding as to how music, particularly certain rhythms, can effect your heart and blood vessels.

Peter Sleight, professor and cardiologist

2017: BMC Complementary and Alternative Medicine

In 2016/2017 is een literatuurstudie uitgevoerd naar behandelingen van mensen met brandwonden. In totaal zijn 17 studies bekeken, met 804 patiënten. Over het algemeen wordt behandeling van brandwonden vaak beschouwd als een van de meest pijnlijke vormen van behandeling. Speciaal is er gelet op representatieve verschillen in resultaten tussen behandelingen waarbij muziek werd gebruikt en behandelingen zonder muziek.

Één van de uitkomsten van de studie is dat de behandeling waarbij muziek wordt gebruikt leidt tot minder pijn en minder angst. Ook blijft de bloeddruk tijdens behandelingen met muziek significant lager dan tijdens behandelingen zonder muziek.

Doorlopend: Universitair Medisch Centrum Groningen

In samenwerking met de Hanze Hogeschool Groningen wordt doorlopend onderzoek gedaan naar de inzet van muziek door zorgprofessionals en musici bij oudere patiënten. ‘Normaal gesproken komt het publiek naar de musici. In het ziekenhuis gaan de musici juist naar het publiek. Ze moeten het initiatief nemen, ja, zelfs vragen of het wel uitkomt. Dat is heel verfrissend en vergt nieuwe vaardigheden’, aldus de onderzoekers. In het onderzoek wordt onder andere naar ‘pijn’ gekeken. Wat blijkt: een uur na de muzieksessie, maar zelfs na drie uur, is er een duidelijk positief effect op de pijnscore die de patiënt rapporteert.

Het wederzijds respect tussen zorgprofessionals en musici is groot.

Onderzoekers Hanze Hogeschool en UMCG Groningen

Onder de noemer Meaningful Music in Health Care, MiMiC, wordt op drie chirurgische afdelingen in het UMCG én in drie Nederlandse verzorgingstehuizen in verschillende regio’s in Nederland live muziek ingezet. Met name ook gericht op oudere patiënten met dementie. Het onderzoek loopt nog.

2016: University of Minnesota

Op een afdeling waar patiënten worden opgenomen voor orgaantransplantatie wordt een ‘three group randomized pilot study’ uitgevoerd, om te kijken of het uitvoeren van live muziek van invloed zou zijn op stemming en pijnbeleving van patiënten.

Tijdens de studie wordt er gitaar gespeeld bij patiënten die vooraf hun favoriete muziek kunnen opgeven (‘patient preferred live music’). Deze studie toont een significant positief verschil aan tussen de patiënten in de groepen met en zonder gitaarbegeleiding (plus een controlegroep) op de dimensies ‘relaxed/anxious’, ‘cheerful/depressed’ en ‘well-coordinated/clumsy’. Met andere woorden: de patiënten die konden luisteren en kijken naar het gitaarspel voelen zich tijdens en na de activiteit meer relaxed, opgewekter en ervaren meer een gevoel van ‘grip’. Het feit dat de muzikanten goed voorbereid zijn en zij de songs op een aangename, aantrekkelijke, manier kunnen vertolken heeft ongetwijfeld ook meegespeeld om dat effect te bereiken. De interventie gaat volgens de onderzoekers dan ook verder dan ‘even een leuk deuntje spelen’.

2019: Erasmus Universiteit

Veel media-aandacht krijgt in 2019 een onderzoek van de Erasmus Universiteit waarbij de invloed van muziek rondom een operatie wordt onderzocht op de hoeveelheid pijnmedicatie die een patiënt na de operatie nodig heeft. Ruim 5.000 patiënten doen mee aan het onderzoek van de onderzoeksgroep ‘Muziek als Medicijn’, met hoogleraar chirurgie Hans Jeekel als onderzoeksleider.

Uit het onderzoek blijkt dat mensen die voor, tijdens en na de operatie muziek via een koptelefoon te horen krijgen minder gebruik maken van opïoidenmedicatie met morfine-effecten. Muziek kan het gebruik van verslavende medicatie dus reduceren én het chronisch gebruik na afloop van operaties en herstel kan significant afnemen.

Met muziek als interventie zijn er geen bijwerkingen en kunnen we in de gezondheidszorg een hoop geld besparen.

Hans Jeekel, hoogleraar chirurgie

2016: American Academy of Pediatrics

In 2016 wordt bij de American Academy of Pediatrics onderzoek gedaan naar de invloed van muziektherapie op te vroeg geboren baby’s. Een meta-analyse (vergelijken van resultaten uit diverse soortgelijke onderzoeken) resulteert in een onderzoeksdoelgroep van 964 kinderen die opgenomen zijn in het ziekenhuis en 266 deelnemende ouders. Er wordt een significant verschil gemeten in ademhalingsfrequentie bij de baby’s door de muziektherapie, in dit geval vaak een ouder die in nabijheid van de baby een kinderliedje zingt. De frequentie gaat hierdoor omlaag met gemiddeld 3.91 keer ademhalen per minuut. Ook lijkt er een positieve invloed te zijn op het succes van borstvoeding en toename in gewicht, door het structureel zingen van kinderliedjes door een van de ouders. Nader onderzoek is nodig om dit laatste met zekerheid vast te kunnen stellen.

Effecten van muziek in de zorg: méér onderzoek nodig

Een rode draad die in alle onderzoeken terugkomt is dat er vooral nog méér onderzoek nodig is naar de inzet van muziek als interventie bij allerlei soorten behandelingen en patiëntdoelgroepen. Waar werkt muziek wel, niet of minder, welke soorten muziek werken wel en welke niet (en wanneer en waarom), wat is het verschil tussen actief muziek maken en passief muziek luisteren. Onderzoek naar muziekinterventies in de gezondheidszorg is nog relatief jong (van de laatste 10, 15 jaar) en lijkt vooral nog in de USA plaats te vinden, waar muziekinterventies in ziekenhuizen al meer verspreid over het land te vinden zijn. Wel worden er steeds meer onderzoekslijnen óók in Nederland actief.

Wat mij nou zo leuk lijkt…

…is om enerzijds het wetenschappelijk onderzoek in Nederland naar muziekinterventies en anderzijds de dagelijkse praktijk van het zinvolle werk van Muziekids stapsgewijs met elkaar te gaan verbinden. Dat wat blijkt uit de (literatuur)onderzoeken toetsen aan de hand van de inzet van muziekvrijwilligers op allerlei locaties in Nederland, en vice versa. Volgens mij kan de praktijk van Muziekids het wetenschappelijk onderzoek in Nederland heel goed voeden en zorgt meer backup van de wetenschap voor nieuwe bevestiging en fondsenstromen voor Muziekids’ werk.

Een belangrijke schakel tussen beide ‘stromingen’ zou wel eens hoogleraar neuropsychologie prof. dr. Erik Scherder kunnen zijn. Hij is fervent pleitbezorger van méér muziek in eenieders leven én in de gezondheidszorg. Niet voor niets is professor Scherder al jarenlang enthousiast ambassadeur van Muziekids. Het lijkt me fantastisch meer op te trekken met deze inspirerende persoon, meer ziekenhuizen te motiveren gericht onderzoek te doen en gaandeweg ook meer te leren over mijn eigen muzikale ervaringen in de wereld van de chronische pijn.

Maar natuurlijk zijn er meer mensen actief naast Erik Scherder; denk bijvoorbeeld maar eens aan de mensen van Muziek als Medicijn, van het Lectoraat Lifelong Learning in Music of aan iemand als Artur Jaschke (klinisch neuromusicoloog).

Ook hier zijn middelen voor nodig.

Niets is voor niets; goed en zinvol onderzoek doen kost nu eenmaal (veel) geld. Er gaan veel werk en veel uren in zitten van een onderzoeksteam, er is geld nodig voor de gerichte (extra) inzet van muziekvrijwilligers, er moeten rapporten worden geschreven en goed onderzoek heeft ook goede pr en media-aandacht nodig.

Ken je mensen die werken bij bedrijven die gericht onderzoek naar de inzet van muziek in de gezondheidszorg een warm hart toedragen? Of die op andere manieren onderzoek kunnen en willen faciliteren? Neem contact met me op of stimuleer anderen dat te doen. Fundraising acties zorgen voor nieuw geld dat ook aan onderzoek besteed kan worden, júist voor de kinderen die ‘muziek’ zo hard nodig hebben!

Deel je ervaringen

  • Heb jij wel eens in het ziekenhuis gelegen en tijdens een van je behandelingen, of tijdens je verblijf, gebruik gemaakt van muziek?
  • Op welke manieren zouden we volgens jou extra fondsen kunnen ophalen voor méér gericht onderzoek naar de effecten van de inzet van muziek in ziekenhuizen en de gezondheidszorg?
  • Wat vind je van het idee dat zoiets ‘simpels’ als muziek aantoonbaar kan zorgen voor minder medicijngebruik?
  • Doe je zelf wellicht onderzoek naar de effecten van muziek in de zorgsector?
  • Moet er wel worden geïnvesteerd in het laten spelen van muzikanten in ziekenhuizen en (kinder)klinieken, als het simpelweg aanbieden van muziek (passief luisteren) ook al kan zorgen voor een positief effect?

Deel je gedachten en ervaringen via de reactiemogelijkheid hieronder.

Meer lezen

“Music therapy has been a tremendous benefit not only for my child, but also for our family. During music therapy time, my child is able to do fun things that help him forget about his pain. We are grateful to share some time with him doing things that bring back a smile to his face.”

Parent of a hospitalized child undergoing treatment for cancer, musictherapy.org

De kracht van muziek: alom bekend. En tegelijk nog zo miskend.

Geschatte leestijd: 6 minuten.

Muziek verrijkt het leven en beschermt tegen aftakeling. Muziek heelt, verzacht, troost en leidt af. Muziek luisteren. Muziek maken. Spelen met muziek. Muziek inzetten in de zorg. Muziek als therapie. Antropologen hebben geen enkel volk op de wereld kunnen ontdekken waar muziek niet op een of andere manier een rol speelt. Iedereen kent de kracht van muziek. En tegelijkertijd is die kracht nog zó miskend. Het wordt tijd dat muziek de centrale functie in de maatschappij krijgt die het verdient.

Muziekwetenschappers en de kracht van muziek

Wetenschappers als Prof. Erik Scherder en Dr. Ben van Cranenburgh zijn er al jaren over uit: muziek heeft een enorm ingrijpende invloed op het functioneren van iedereen. Met muziek worden activiteiten mogelijk die tot dan toe uitgesloten waren: mensen met Parkinson lopen zonder hapering op een ritme, mensen met chronische pijn voelen minder pijn bij muziek, demente mensen leven op bij muziek, mensen die een operatie ondergaan met muziek hebben na afloop minder pijnmedicatie nodig.

Ik heb er al vaker over geschreven, maar ook ik merk die invloed van muziek dagelijks. Niet alleen is mijn stemming door muziek te luisteren of te maken beter, ook voel ik de chronische pijn die ik nu eenmaal heb minder als ik muziek maak, piano speel. De pijn wordt als het ware naar de achtergrond gedrukt. Stop ik met spelen, dan komt de pijn na 15, 20 minuten weer tevoorschijn.

Muziek luisteren maar zeker ook zelf muziek maken activeert meerdere delen in het brein, zo leggen deze wetenschappers telkenmale uit aan iedereen die het wil horen. Door een muziekinstrument te leren bespelen ontstaan verbindingen in de hersenen en tussen hersenhelften die ook ‘therapeutisch’ kunnen worden benut, bijvoorbeeld binnen de neurorevalidatie.

Muziekonderwijs en muziektherapie moeten maatschappelijk dan ook veel belangrijker worden dan tot nu toe het geval is geweest, bepleiten mensen als van Cranenburgh en Scherder. Muziek heeft een plek in alle lagen van de bevolking, bereikt alle uithoeken van het brein en zit in alle aspecten van het leven. Maar muziek krijgt nog niet de credits die het op basis hiervan verdient.

De kracht van muziek. Dr. van Cranenburgh schreef er in 2018 een boek over: Muziek en Brein. Kees Weggelaar schreef er de volgende samenvatting van:

De kracht van muziek inzetten rondom de zorg voor kinderen

Sommige kinderen hebben moeite met het interpreteren van gedrag van anderen. Wat bedoelt iemand nou met wat hij zegt, hoe moet je je gedragen in bepaalde sociale situaties. Sommige kinderen hebben een laag of onvoldoende ontwikkeld zelfbeeld of bijvoorbeeld last van faalangst. Hoe kan je in dit soort situaties “muziek” inzetten?

Het hoeft niet altijd te gaan om kinderen met een verstandelijke beperking of kinderen met bijvoorbeeld autisme, hoewel muziektherapie juist ook bij hen veel kan brengen. Voor allerlei kinderen kan muziek een speels instrument zijn om zichzelf beter te leren ontdekken. Het bespelen van instrumenten kan bijvoorbeeld helpen om emoties meer te uiten. Maar spelen met instrumenten is ook iets heel fysieks, je moet ermee aan de slag met je handen, met je mond, je ademtechniek, met afwisseling tussen inspanning en ontspanning. Met behulp van maat, ritme, harmonie, klank en melodie maar ook met stem, improvisatie, spelvormen en bestaande liedjes krijgt een muziektherapeut vaak snel toegang tot de wereld van kinderen.

Ouders geven na afloop van een les muziektherapie vaak aan dat kinderen meer ontspannen zijn, zich beter of makkelijker uiten en dat ze in de loop van de lessen sociaal vaardiger worden. Of juist een beter besef van hun eigen positie ten opzichte van anderen krijgen, een steviger zelfbeeld ontwikkelen, met succes nieuwe vaardigheden aanleren. Kinderen leren via muziek om te gaan met (plotselinge) veranderingen, leren samenwerken, zich beter te concentreren en krijgen meer inzicht in gevoelens van zichzelf en anderen.

Ik kreeg een paar maanden terug via een gesprek met Tatiana van der Heijde een héél klein eerste inkijkje in de wereld van muziek’therapie’ en kinderen. Therapie tussen haakjes, want het lijkt meer gewoon lekker muziek maken en spelen, maar toch bijzonder om te zien hoe zij op een heel speelse manier de band tussen ouders en kinderen versterkt, bijvoorbeeld met lessen ‘Muziek op Schoot’. Ook sprak ik met muziektherapeute Julia Engelbrecht, Praktijk voor vaktherapie Breda, die vertelde over hoe zij muziek inzet om kinderen en volwassenen weer gerichter te leren denken, voelen en handelen.

De kracht van muziek inzetten rondom de zorg voor ouderen

Ouderen worden op latere leeftijd vaak kwetsbaar. Bij veel, niet alle, ouderen is sprake van eenzaamheid en het geheugen gaat achteruit. Het inzetten van muziek en muziek’therapie’ (of eenvoudiger, een muziekactiviteit) bij ouderen, bijvoorbeeld in een verpleeghuis of zorginstelling, leidt vaak tot nieuwe mogelijkheden van interactie en het uiten van gevoelens. Naast het feit dat veel ouderen de activiteit an sich waarderen (afleiding, het breekt de dag) draagt het ook bij aan een betere concentratie en het makkelijker kunnen communiceren.

Bij ouderen met dementie zorgt de inzet van muziek voor minder onrust en depressie. Ouderen met bijvoorbeeld Parkinson of een herseninfarct revalideren aantoonbaar beter wanneer wordt gewerkt met muziek. Muziek kan bijdragen om vergeten herinneringen terug te brengen of te verwerken. Muziek heeft bij ouderen bijvoorbeeld ook een functie rondom de nacht en slapen: vaak treedt bij ouderen een innerlijke onrust op bij het naar bed gaan en later in de nacht. Muziek luisteren bij het naar bed gaan zorgt voor meer rust bij het inslapen en een beter slaappatroon.

Muzikaal mantelzorgen

Muziekactiviteiten of muziektherapie zijn niet altijd direct voorhanden in een zorginstelling. De stichting Miracles of Music heeft een aantal praktische tips op een rij gezet wanneer mantelzorgers of individuele begeleiders of zorgverleners met muziek aan de slag willen:

  • gebruik voorkeursmuziek; vraag naar de favoriete muziek van vroeger; dat geeft ouderen een veilig gevoel en zorgt voor herkenbaarheid
  • kies in de ochtend en avond rustige muziek: zorg voor een fijne start en afsluiting van de dag; gedurende de dag kan je juist muziek kiezen die activeert
  • bespreek het doel van de muziekactiviteit: is het ter ontspanning, afleiding of is ‘activering’ juist een hoofddoel?
  • gebruik muziek juist ook tijdens zorgmomenten: muziek zorgt voor extra rust en afleiding tijdens wassen, aankleden of naar bed gaan
  • zet muziek in om te verbinden: samen zingen of klappen zorgt voor samenwerking; begin zelf en maak zinnen bijvoorbeeld niet af
  • bouw afwisselend ook momenten van stilte in en check, kijk of vraag dan of de persoon de muziek nog steeds prettig vindt

Bron: Miracles of Music

Ik heb zelf nog niet de werking van muziek bij ouderen van dichtbij mogen ervaren. Ik heb uiteraard wel diverse documentaires op tv en internet gezien, waarbij je soms van je stoel valt hóeveel verschil het spelen van een relatief eenvoudig melodietje bij bijvoorbeeld iemand met dementie kan maken. Ouderen die haast bewegingloos in bed liggen, de hele dag, en met een muziektherapeut aan bed opeens bijna letterlijk ‘tot leven’ komen, om na een aantal sessies weer rechtop in bed te zitten en (zachtjes) mee te zingen. Het lijkt me fantastisch om een keer mee te lopen met een muziektherapeut -nee, ik zing nog steeds niet 🙂 en met eigen ogen te zien wat muziek bij ouderen kan bereiken.

Nederlandse Vereniging voor Muziektherapie

Muziektherapie is in Nederland een vaktherapeutisch beroep. De Nederlandse Vereniging voor Muziektherapie, de NVvMT, verenigt muziektherapeuten, studenten muziektherapie, verwijzers en iedereen die belangstelling heeft voor de inzet van muziek.

De NVvMT streeft er naar dat muziektherapie een erkende, innovatieve en bewezen therapievorm wordt, met een plek in alle zorgsectoren en toegankelijk voor alle individuele cliënten.

De vereniging stimuleert meer bewustzijn van de kracht van muziek en muziektherapie. Ze onderhoudt een netwerk van aangesloten muziektherapeuten, een databank met kennis over muziektherapie, een vak– en publiekswebsite en geeft diverse publicaties en tijdschriften uit.

Lees de brochure Muziek Maakt Gezond met uitleg over muziektherapie:

Deel je ervaringen

Ik ben overtuigd van die kracht van muziek. Deels omdat ik gewoon al tientallen jaren, al sinds dat ik klein was, plezier, afleiding en soms ook troost haal uit muziek. Deels vanwege mijn ervaringen met zelf muziek maken en chronische pijn. Maar ik ben ook nieuwsgierig of jij die ervaringen herkent.

  • Heb jij zelf of in je omgeving gezien hoe muziek van invloed is op iemands welbevinden of herstel?
  • Heb jij ervaring met muziektherapie?
  • Wat vind je van het pleidooi van mensen als Scherder en van Cranenburgh om muziek een meer centrale rol te geven in de zorg en de maatschappij?

Meer lezen

  • Dr. Ben van Cranenburgh schreef een boek, Muziek en Brein, dat in 2018 verscheen.
  • Ontdek meer brochures en publicaties van de NVvMT
  • De NVnMT heeft op haar sites een aantal factsheets staan van de AMTA, de Amerikaanse vereniging voor muziektherapie. Per ziektebeeld vind je links naar wetenschappelijk onderzoek naar effecten van muziektherapie. Ik zie dat er ook een ‘Chronische pijn’ factsheet is…
  • Stichting Muziekids benut de kracht van muziek op een hele speelse manier richting kinderen en jongeren in ziekenhuizen en zorginstellingen. Zij mogen samen met muziekprofessionals en muziekvrijwilligers zelf muziekinstrumenten bespelen en ervaren. Aan bed, of in een speciale Muziekids studio in het ziekenhuis.
  • Het TV programma Dokters van Morgen besteedde in 2019 een uitzending aan Muziek als Medicijn, met antwoord op vragen als:
    • Kan muziek helpen bij een operatie?
    • Hoe kan muziek een te vroeg geboren baby helpen?
    • Wat kan muziek doen bij mensen met dementie?
    • Kan muziek helpen om in slaap te vallen?
Niets zo fijn als een live publiek laten genieten van jouw live muziek

De (genees)kracht van muziek

Geschatte leestijd: 5 minuten.

Dit gastblog is geschreven door Saniya Ozir en verscheen eerder op PsyBlog. Omdat het mooi ingaat op wetenschappelijk onderzoek naar de kracht van muziek, neem ik het hier op.

Na het behalen van een certificaat in de Sociale Psychologie, volgt Saniya de opleiding Toegepaste Psychologie. Daarnaast is ze druk bezig met het opdoen van allerlei soorten werkervaring, het ontplooien van haar interesses en het verder ontwikkelen van haar persoonlijke kwaliteiten. Saniya heeft veelzijdige interesses voor onder andere vormgeving, fotografie, schrijven (zowel zakelijk als creatief schrijven en het kunstzinnig schrijfschrift op zichzelf staand, lees: schoonschrijven), lifestyle, de beauty & fashion industrie, meditatie, voedingsleer, marketing, wetenschap, psychologie en cultuur in de breedste zin van het woord; muziek, dans, eten, taal, landen, religies en etniciteiten. 

Er is een reden voor het feit dat koeien meer melk produceren wanneer men Mozart voor hen afspeelt. Het is geen toeval dat planten beter gedijen wanneer er muziek op de achtergrond te horen is. Het beweegt ons, ontroert ons, motiveert ons, roept bepaalde associaties en herinneringen op: het vertelt een verhaal. Het komt voor in alle culturen over de hele wereld… muziek, het is de enige kunstvorm waarvoor dieren en zwakzinnigen zo gevoelig zijn.

Het maken en/of beluisteren van muziek kan erg amuserend zijn en heeft ook nog eens vele voordelen. Deze zijn grotendeels onzichtbaar voor het oog, maar hebben een mentale, psychologische en soms zelfs spirituele uitwerking. Als baby zijnde konden we al vanaf onze vijfde maand reageren op ritmiek. Dit is veelzeggender dan het gesproken woord. De invloed van muziek op ons humeur is in het hedendaagse leven nummer één reden waarom men naar muziek luistert. Als emoties niet geuit worden kan depressie, angst of agressie een gevolg zijn. Muziek is een algemeen geaccepteerd middel om dit te uiten. Naast dat je er muzikaler van wordt, zorgt het ook voor minder voor de hand liggende capaciteiten zoals een versterkt immuunsysteem, een toename van je visuele behendigheid en een hogere tevredenheid over je dagelijkse bezigheden op fysiek en relationeel gebied, doordat het mensen samenbrengt en zij zich met elkaar synchroniseren.

Onderzoeksresultaten

Volgens medische onderzoekers kan muziek ook een geneeskrachtige werking hebben. Het beïnvloedt de hersenen dusdanig, dat er stoffen aangemaakt worden die voor genezing kunnen zorgen. Uit een onderzoek van Lombard uit 1887 bleek namelijk dat het menselijke zenuwstelsel reageert op muziek. Later werd duidelijk dat de endocriene klieren in ons lichaam (onder meer de hypofyse en de schildklier), door de muziek meer secreten (hormonen) afscheiden. De klieren geven deze hormonen direct af aan het bloed. Bekend is dat veel ziektes worden veroorzaakt door tekorten van deze secreten. Op basis daarvan kan men concluderen dat er door de verhoogde hormoonproductie, diverse ziektes kunnen worden voorkomen. Onder andere epilepsie, hysterie en allerlei andere zenuw- en hersenziekten bleken gedeeltelijk tegengehouden te kunnen worden door muziek. Het geheugen kon terugkeren, verlamde spieren werden opnieuw geactiveerd en tijdelijke zwakzinnigheid werd uitgebannen.

Belangrijke rol bij rehabilitatie

Daarnaast toont een onderzoek van Tsai uit 2013 aan, dat muziek een belangrijk rol speelt in de rehabilitatie na een beroerte. Ongeveer 60% van de mensen die een beroerte hebben ondergaan, houden schade over in de visuele delen van de hersenen. Als gevolg hiervan kan men lijden aan ‘visuele verwaarlozing’. Dit houdt in dat er een bewuste gewaarwording van ‘zicht’ verloren gaat aan de tegenovergestelde kant waar de hersenbeschadiging heeft plaatsgevonden. Mensen die veel naar muziek luisteren, zouden een grotere kans hebben dat hun zicht terugkeert volgens het onderzoek.

Zo toont ook wetenschappelijk onderzoek aan dat een goede melodie kan zorgen voor herstel van allerlei medische kwalen en klachten van psychosomatische aard (fysieke klachten door een mentale oorzaak). Het kan helpen bij hartproblemen, door een verhoogd hartritme te laten zakken, steun bieden bij onzekerheden, een te hoge bloeddruk laten dalen en zorgen voor een vermindering van stress, doordat de afgifte van het stresshormoon cortisol wordt verlaagt en het beloningssysteem wordt geactiveerd.

Verbindende rol

Ook een neurologisch onderzoek van Gottfried Schlaug heeft aangetoond dat er allerlei positieve uitwerkingen in de hersenen plaatsvinden. Bij kinderen die musiceren, wordt de verbindingsbalk tussen de beide hersenhelften (het corpus callosum) groter. Die hersenhelften gaan daardoor vervolgens beter met elkaar communiceren. Daarnaast neemt de ontwikkeling van het empathische vermogen toe, doordat de overbrugging van de voorkant naar achteren (orbitofrontaal), gestimuleerd wordt en dit is een enorm belangrijk gebied voor de sociale cognitie. Bij musici zie je het volume van dit soort baansystemenen sterk toenemen. Breinwetenschapper Erik Scherder signaleert ook gunstige effecten van muziek. Hij vertelt dat muziek luisteren en spelen onze breinnetwerken niet alleen actief houdt, het versterkt ze ook. De muzieknetwerken blijken intensief verbonden te zijn met de taalgebieden, waardoor muziek ook ons taalgevoel kan stimuleren

Muziektherapie

Als we kijken naar de uitkomsten van de bovengenoemde onderzoeken is het geen wonder dat muziektherapie wordt toegepast. Muziektherapie (ook wel melotherapie genoemd), is een vorm van preverbale psychotherapie, waarbij muzikale middelen therapeutisch worden ingezet, om verandering, ontwikkeling, stabilisatie of acceptatie te bewerkstelligen op emotioneel, gedragsmatig, cognitief, sociaal of lichamelijk gebied. Er zijn twee technieken te onderscheiden: de actieve techniek waarbij men zelf muziek maakt en de receptieve methode, waarbij er naar muziek geluisterd wordt.

Geluidsgolven en hun effect

Achtergrondkennis over de opbouw van muziek, geeft wellicht beter inzicht over het inzetten van muziek op de psychologische werkvloer. Tegenwoordig zijn er bepaalde soorten muziek die specifiek gemaakt zijn voor meditatie of ter stimulans van het positief denken.  Deze worden isochronische tonen genoemd en maken gebruik van alfa-, bèta-, thèta-, delta- en gamma-golven of frequenties om zo toegang te verwerven tot bepaalde delen van de hersenen.  Nadat de geluidsgolven door onze trommelvliezen worden opgevangen, worden deze omgezet in elektrische signalen, die in de hersenen worden verspreid door neurotransmitters en zorgen voor onder andere positieve denkpatronen.

Geluidsgolven en specifieke doeleinden


Alfa (7.5-14Hz)
Deze golven zorgen voor een diepe ontspanning en bevorderen het verbeeldings- en visualisatievermogen en het geheugen-, leer- en concentratievermogen.

Bèta (14-40Hz)
Deze golven worden geassocieerd met bewustzijn, alertheid, logica en kritisch redeneren, wat in de praktijk helpt bij stress, angst en rusteloosheid.

Thèta (4-7.5Hz)
Deze golven zijn aanwezig in diepe meditatie, zoals bij de REM-droomtoestand. De golven zitten tussen het in slaap vallen (Alfa) en ontwaken uit diepe slaap (Delta) in. Ze worden ook wel beschouwd als een spirituele verbinding.

Delta (0.5-4Hz)
Deze golven zijn de langzaamste en komen voor tijdens diepe slaap en transcendente meditatie. Deze wordt beschouwd als toegangspoort tot de geest en het onderbewustzijn,  waar ontvangen informatie niet beschikbaar is in het bewustzijn. Dit wordt vaak gekoppeld aan een genezingsproces.

Gamma (boven 40 Hz)
Deze golven zijn pas recentelijk waargenomen. In deze frequentie is er een sterk mentale activiteit, wat zich uit in waarneming, erkenning, oplossen van problemen en bewustzijn.

In Nederland wordt muziektherapie vooral ingezet als vorm van gedragstherapie. Muziektherapie wordt ook vaak ingezet bij behandelingen met verstandelijk gehandicapten. Doordat taal bij de muziektherapeutische behandeling nauwelijks een rol hoeft te spelen, is deze behandelvorm uitermate geschikt voor deze doelgroep. Het gaat daarbij niet om de behandeling van de verstandelijke handicap zelf, maar van psychische moeilijkheden die naast de verstandelijke handicap voorkomen.

Naar mijn mening is muziektherapie een erg bijzondere, effectieve en zelfs leuke manier om een positief resultaat te bereiken. Het verdient daarom, wat mij betreft, extra aandacht.

Bronnen

  • Boek: Singing in the brain – Erik Scherder