Chronische pijn, misofonie, een lichte tinnitus die vooral opvalt als de wereld stil wordt. En dan nog die andere eigenschappen: veel nadenken, veel opmerken, snel verbanden zien en nét iets gevoeliger zijn voor allerlei prikkels. Mijn hoofd is regelmatig alweer drie afslagen verder terwijl de rest nog bij de rotonde staat. Maar zou dat allemaal écht los van elkaar staan? Of zijn er verbanden tussen pijn, piepjes, smakken, gevoeligheid en een brein dat nogal wat oppikt? Ik ging op verkenning uit.
Er zijn van die momenten waarop ik mijn eigen brein niet helemaal begrijp. Zet me achter een piano of laat een paar muzikanten een mooie song spelen en ik kan intens genieten van de kleinste details. Een subtiele pianoklank, een mooie akkoordovergang, een instrument dat precies op het juiste moment binnenvalt. Heerlijk. En ondertussen kan de chronische pijn, die me normaal gesproken dagelijks gezelschap houdt, zomaar een tijdje naar de achtergrond verdwijnen.
Maar laat iemand naast me een appel eten en hetzelfde brein besluit dat er onmiddellijk moet worden ingegrepen. Weg concentratie, weg rust. Terwijl ik heus wel weet dat die appel geen enkele bedreiging vormt voor de wereldvrede…hooguit voor mijn humeur.
Hoe kan dat toch? Dat hetzelfde brein bepaalde prikkels moeiteloos naar de achtergrond laat verdwijnen, terwijl andere met veel tromgeroffel voorrang krijgen?
Soms vraag ik me af of mijn antennes iets scherper staan afgesteld dan gemiddeld.
Eerst de disclaimer
Meteen maar een mogelijk misverstand rechtzetten. Nee, ik ben niet op zoek naar een nieuwe diagnose. Integendeel. Ik heb in mijn leven al genoeg loketten, behandelkamers en verklaringsmodellen gezien om niet onmiddellijk enthousiast te worden van nóg een etiket.
Maar nieuwsgierig ben ik altijd wel.
Wat hebben prikkelgevoeligheid en chronische pijn eigenlijk met elkaar te maken? En wat als het niet zozeer gaat om allerlei afzonderlijke afwijkingen, maar deels om een ‘systeem’ dat bepaalde signalen sneller oppikt, sterker registreert of moeilijker naar de achtergrond laat verdwijnen?
Van een kauwende treingenoot naar een alarmsysteem
Neem misofonie. Wie het niet kent, denkt misschien dat je je gewoon een beetje ergert aan geluiden. Dat is ongeveer hetzelfde als zeggen dat chronische pijn gewoon pijn is die wat langer duurt.
Bij misofonie kunnen heel specifieke geluiden -in mijn geval smakken of hard kauwen door anderen- een enorm sterke reactie oproepen. Misofonie wordt beschreven als een ‘verminderde tolerantie voor specifieke geluiden of daarmee samenhangende prikkels’.
Dat kan ik beamen.
Om een of andere reden gaat er altijd (oké, soms dan) precies iemand naast mij zitten in de trein die zijn broodtrommeltje opent en daar een heerlijk zure, hele harde en gifgroene (‘wás het maar gif’) appel uit haalt. Of iets anders dat héél veel geluid maakt als je het opeet. Emmers popcorn in de bioscoop. Toffees die maar niet opraken. Een zak heerlijke nootjes die met veel geweld tot de bodem toe leeg moet.
Mijn rationele brein kan prima bedenken dat iemand die naast me een appel eet geen enkel gevaar vormt. Een ander deel van mijn systeem heeft dat bericht gemist.
Ik heb tegenwoordig standaard noisecancelling oortjes bij me of ga ergens anders in de trein, bioscoop of waar dan ook zitten.
Ook bij chronische pijn is bekend dat de ervaring niet simpelweg wordt bepaald door wat er ergens in een spier, gewricht of zenuw gebeurt. Je zenuwstelsel selecteert, interpreteert en voorspelt voortdurend informatie. Aandacht, eerdere ervaringen, context, emoties, verwachtingen en de inschatting of iets belangrijk of bedreigend is, kunnen allemaal meespelen in wat je, wat ik, uiteindelijk ervaar(t).
Nee, pijn zit daarmee echt niet ‘tussen je oren’. Pijn is écht. Het interessante is juist dat pijn, geluid, aandacht, emotie en lichamelijke reacties geen volledig gescheiden werelden zijn.
Misschien vangen mijn antennes sommige signalen gewoon opvallend goed op.
Een brein dat veel binnenlaat
De term neurodivergent wordt tegenwoordig nogal makkelijk gebruikt. Het is bovendien geen medische diagnose, maar een brede verzamelterm voor breinen die op bepaalde manieren anders functioneren dan wat als neurotypisch, ‘meest gangbaar’, wordt beschouwd.
Hoogbegaafdheid wordt er soms ook bij genoemd, maar daar wordt het al ingewikkelder. Toch vind ik de discussie eromheen interessant, omdat bij hoogbegaafdheid regelmatig wordt gesproken over intensiteit, gevoeligheid en een andere manier van informatie verwerken.
Er wordt ook wetenschappelijk onderzoek gedaan naar mogelijke verbanden tussen hoogbegaafdheid en prikkelgevoeligheid. Sommige studies vonden verschillen in hoe hoogbegaafde mensen op prikkels reageren. Maar een systematische review uit 2026 laat zien dat de resultaten nogal uiteenlopen. Voor een algemeen verband tussen hoogbegaafdheid en verhoogde prikkelgevoeligheid bestaat vooralsnog onvoldoende bewijs. Interessant, maar het kan dus ook allemaal toeval zijn.
En dat vind ik eigenlijk wel prettig. Er wordt blijkbaar onderzoek naar gedaan, maar het is nog veel te vroeg om van een interessante gedachte meteen een verklaring te maken.
En hoogbegaafd? Nee, haha, dat ben ik zeker niet. Mijn brein laat gewoon veel binnen en legt veel verbanden.
Ik ben wel iemand die schrijft, muziek maakt, projecten opbouwt en regelmatig verbindingen ziet tussen onderwerpen die op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken hebben. Iemand vertelt iets tijdens een vergadering en ondertussen zie ik alweer drie mogelijke consequenties, twee nieuwe ideeën en een verband met iets wat ik vorige week las.
Dat kan een kwaliteit zijn, maar ook vermoeiend wanneer je hoofd moeilijk tot rust komt. En tegelijk: zoveel mensen associëren snel en leggen continu verbanden; dat is ook weer niet héél bijzonder.
Dan nog even dat piepje…
Tinnitus maakt mijn persoonlijke verzameling gevoelige eigenaardigheden compleet.
Al moet ik daar onmiddellijk een flinke relativering bij plaatsen. Als muzikant heb ik vooral vroeger genoeg lawaaiige repetitieruimtes, podia en monitoren van dichtbij meegemaakt. Gehoorbescherming was in mijn jongere jaren bepaald niet het eerste waar ik aan dacht wanneer er ergens een versterker werd aangezet. Dat ik (50+) nu af en toe een piep hoor, hoeft dus niet te betekenen dat mijn bijzondere brein daar een geheim project van heeft gemaakt. Er bestaat misschien een veel eenvoudigere verklaring: decibellen.
Maar toch.
Hoe bepaalt mijn brein dan eigenlijk welke prikkel voorrang krijgt? En waarom lukt het bij muziek soms zoveel beter om mijn aandacht ergens anders op te richten?
Onlangs las ik het boek Eerste hulp bij oorsuizen: controle over tinnitus van klinisch neuropsycholoog Olav Wagenaar. Wat me daarin vooral opviel, was zijn beschrijving van de actieve rol van de hersenen bij het horen. Je brein registreert niet alleen geluiden, maar probeert er voortdurend betekenis aan te geven. Wanneer het gehoor minder informatie doorgeeft, bijvoorbeeld door gehoorschade, kan het brein zich aanpassen en ontbrekende informatie als het ware proberen aan te vullen. Die neuroplasticiteit is op zichzelf prachtig (en gebeurt bij iedereen de hele dag door), maar kan bij tinnitus ook een rol spelen.
Wagenaar beschrijft daarnaast hoe lichamelijke en mentale belasting, zorgen, slaapgebrek, de manier waarop je aandacht geeft aan het geluid, vermoeidheid en eventuele andere (chronische) ziektes kunnen bijdragen aan de hinder die je ervaart. Dat betekent niet dat langdurige overprikkeling, stress of mentale overbelasting de oorzaak van je tinnitus is, maar het zou wel kunnen meespelen. Ook bij het niet langzaamaan weer verdwijnen van de tinnitus. En sowieso zijn het ontstaan van een klacht en de mate waarin die klacht iemands leven beïnvloedt twee verschillende dingen. Juist dat onderscheid herken ik uit mijn leven met chronische pijn.
Tinnitus en chronische pijn worden al langer af en toe met elkaar vergeleken. Beide vallen onder de noemer ‘ALK’ (aanhoudende lichamelijke klachten) en zijn complex. Waarbij niet alleen de oorspronkelijke input (een signaal: geluid, pijn), maar ook hersennetwerken voor aandacht, emotie en het toekennen van betekenis een rol kunnen spelen. Wellicht zijn er wel vergelijkbare systemen betrokken bij het doorlaten en interpreteren van pijn- en geluidssignalen.
En -ik ben geen specialist- ook bij misofonie speelt volgens mij het mechanisme mee waarmee je brein bepaalt welke prikkels belangrijk genoeg zijn om voorrang te krijgen.
Wat ik daarbij zo bijzonder vind, is dat mijn brein blijkbaar ook heel goed kan besluiten om bepaalde signalen minder belangrijk te maken. Ik schreef het al: als ik muziek maak, kan ik daar zo in opgaan dat mijn chronische pijn veel minder op de voorgrond staat. Terwijl één krakende appel me op een ander moment juist volledig uit mijn concentratie kan halen.
Hoe bepaalt mijn brein dan eigenlijk welke prikkel voorrang krijgt? En waarom lukt het bij muziek soms zoveel beter om mijn aandacht ergens anders op te richten?
Misschien zit het verband niet waar ik het zoek
Misschien moet ik niet zoeken naar één rechte lijn tussen prikkelgevoeligheid, neurodivergentie, tinnitus, misofonie en chronische pijn. Misschien zit een eventueel verband dieper.
In hoe een brein informatie selecteert. Hoeveel gewicht het aan een prikkel geeft. Hoe snel iets op de voorgrond komt. Hoe makkelijk je aandacht ervan loskomt. Hoe sterk je lichaam of geest erop reageert. En misschien ook hoe ervaringen uit het verleden bepalen wat het brein de volgende keer verwacht.
Er bestaat bijvoorbeeld een onderzoeksgebied rond sensory processing sensitivity, ofwel de gevoeligheid waarmee je zintuigen informatie verwerken. Het gaat daarbij om verschillen tussen mensen in hoe sterk en diep informatie wordt verwerkt. Onderzoekers proberen dat onder andere te begrijpen vanuit predictive processing: het idee dat je brein niet passief registreert wat er gebeurt, maar voortdurend -al dan niet verkeerde- voorspellingen maakt en binnenkomende informatie daartegen afweegt.
Wat ik daarnaast interessant vind, is de wisselwerking tussen draagkracht en draaglast. Ook die komt uitgebreid terug in het boek van Wagenaar. Wie langdurig pijn heeft, slecht slaapt of voortdurend energie kwijt is aan het verwerken van prikkels, kan minder ruimte overhouden voor andere uitdagingen. En wanneer die belasting maar lang genoeg oploopt, kunnen bepaalde prikkels juist weer nadrukkelijker aanwezig zijn. Niet omdat er een nieuwe aandoening is ontstaan, maar omdat de omstandigheden waarin je zenuwstelsel moet functioneren veranderen.
Toch wil ik ervoor waken dat mijn nieuwsgierigheid verandert in een soort wetenschappelijke variant van kwartetten. Chronische pijn? Heb ik. Misofonie? Check. Tinnitus? Ook. Neurodivergentie? Wie weet. Zo werkt het natuurlijk niet.
Niet alles hoeft een diagnose te worden
Een verband is nog geen oorzaak. Overlap is nog geen diagnose. En herkenning is al helemaal geen wetenschappelijk bewijs.
Er zit iets verleidelijks in het ontdekken van verbanden. Je herkent drie kenmerken, leest over een vierde en voor je het weet heeft Google of ChatGPT er een vijfde diagnose bij gevonden. Zeker wanneer je al jarenlang probeert te begrijpen waarom je lichaam en brein doen wat ze doen, kan ieder nieuw verklaringsmodel aantrekkelijk worden.
Maar een verband is nog geen oorzaak. Overlap is nog geen diagnose. En herkenning is al helemaal geen wetenschappelijk bewijs.
Zelfs het bij chronische pijn veelgebruikte begrip centrale sensitisatie vraagt meer voorzichtigheid dan soms in de pijnwereld gebeurt. Het wordt regelmatig gebruikt als verklaring voor, of zelfs oorzaak van, aanhoudende pijn en verhoogde pijngevoeligheid. Terwijl onderzoekers waarschuwen dat je symptomen, mechanismen en oorzaken niet zomaar aan elkaar mag gelijkstellen. Dat is precies het soort nuance dat ook bij mijn eigen gepuzzel past.
Ik weet dat ik chronische pijn voel. Ik weet dat bepaalde geluiden bij mij een reactie kunnen oproepen die ik met ‘irritant’ behoorlijk tekortdoe. En ik hoor soms een piep en ruis die niemand anders hoort. Daar heb ik geen extra etiket voor nodig.
Misschien is begrijpen genoeg
Toch helpt het me wel om af en toe uit te zoomen.
Ik hoef niet te weten of al die dingen officieel bij elkaar horen. Misschien is het al waardevol genoeg om te beseffen dat mijn zenuwstelsel geen verzameling losse kamertjes is. Het systeem waarmee ik muziek hoor is niet volledig afgescheiden van het systeem waarmee ik mijn aandacht richt, gevaar inschat, emoties ervaar of pijn waarneem.
Hetzelfde brein dat behoorlijk fel kan reageren op een hard eetgeluid kan intens genieten van een mooi piano-akkoord. Hetzelfde zenuwstelsel dat pijn soms nadrukkelijk op de voorgrond zet, kan tijdens het spelen in een van mijn bands die pijn tijdelijk veel minder belangrijk maken.
Het feit dat je dat steeds beter leert begrijpen kan al bijdragen. Juist daarom is goede uitleg zo belangrijk in trajecten rondom chronische pijn en dus ook bij tinnitus.
In het boek over tinnitus komt nog iets terug dat me aanspreekt: het idee dat je niet altijd de oorspronkelijke prikkel hoeft weg te nemen om de gevolgen ervan te kunnen beïnvloeden. Door meer te begrijpen van wat er gebeurt, je aandacht anders te leren richten, je belastbaarheid te ondersteunen en je leven niet volledig rondom de klacht te organiseren, kan de ‘hinder’ die je hebt soms verminderen. Het geluid of de prikkel hoeft daarvoor niet noodzakelijk te verdwijnen. Dat doet me denken aan mijn eigen ontwikkeling met chronische pijn. Het woord hinder is natuurlijk een understatement en die pijn is er nog altijd, maar bepaalt lang niet meer voortdurend wat ik doe, denk of voel.
Gevoeligheid is bovendien niet automatisch iets negatiefs. Misschien staan mijn antennes inderdaad soms wat scherp afgesteld. Misschien pik ik bepaalde signalen sneller op. Misschien blijven ze langer hangen of krijgen ze sneller voorrang. En misschien heeft diezelfde gevoeligheid ook kanten waar ik helemaal niet vanaf zou willen.
De gevoeligheid voor mooie muziek, bijvoorbeeld.
Mijn vraag aan jou
- Herken jij dat verschillende vormen van gevoeligheid bij jou lijken samen te komen?
- Zijn er prikkels die jouw systeem opvallend sterk oppikt? Geluid, licht, aanraking, drukte, pijn of juist emoties?
- Helpt het jou om te leren herkennen hoe jij op prikkels reageert?
Ik ben benieuwd naar jouw ervaringen. Laat het me weten: via de reacties hieronder (dan leest iedereen mee) of door contact met me op te nemen (dan lees alleen ik).
Vond je dit blog waardevol?
Dan help je mij enorm door het te delen via LinkedIn, Facebook of Instagram. Misschien helpt het ook iemand anders die zich soms verdwaald voelt tussen alle meningen, adviezen en overtuigingen die rondgaan in de wereld van aanhoudende pijn.
Dank voor het delen!
Meer lezen
Eerdere blogs
Op deze website schrijf ik vaker over leven met aanhoudende pijn, het brein en zenuwstelsel, muziek, veerkracht en de zoektocht naar manieren om ondanks pijn te blijven leven.
- Doen papa’s hersenen aan paniekvoetbal? (wat zijn we die tijd toch al weer he-le-maal vergeten, niet?)
- Wat is dat nou, die kracht van muziek…en van Muziekids?
- Ik heb zing-angst. Ontneem ik mijn lijf een kans op minder pijn?
Ook interessant
- Eerste hulp bij oorsuizen: controle over tinnitus (Olav Wagenaar, 17e dr. 2025, Poiesz uitgevers).
- Extreme sensory processing in high intellectual potential individuals : a systematic review (Springer Nature)
- Pain Reprocessing Therapy (PRT): doelgerichte methode die het brein leert om signalen vanuit het lichaam opnieuw en correct te interpreteren.
- 1 op 5 mensen is hoogsensitief, maar wat betekent dat? (Radboud Universiteit)
- Is het ADHD, autisme of hoogsensitiviteit? Dit zijn de verschillen volgens experts. (Psychologie magazine)
Wat vind jij?