Muziek kan een goedkoop, duurzaam en betekenisvol onderdeel van de zorg zijn. Met aantoonbaar positieve effecten voor patiënten: ik schreef er al vaker over. Toch wordt muziek nog lang niet overal standaard aangeboden. Waarom eigenlijk niet? Een nieuw blog over muziek als kracht, mede gebaseerd op onderzoek van Erasmus MC arts-onderzoekers.
Het begon voor mij niet in een ziekenhuis of behandelkamer.
Het begon thuis.
Met een koptelefoon, een digitale piano en een lijf dat regelmatig niet meewerkt. Er zijn dagen dat elk signaal uit je lichaam harder binnenkomt dan je wilt. Soms is dat midden op de dag. Soms ’s nachts, als slapen weer niet lukt.
Muziek is er niet als oplossing, maar als gezelschap. Iets dat er altijd is, ook als ik zelf even vastzit.
Op zulke momenten zet ik vaak muziek op. Of ga ik zelf piano spelen. Niet om de pijn weg te duwen, maar om er ruimte omheen te maken.
Muziek haalt mijn pijn niet weg, maar ze verandert wel de plek die pijn inneemt. Dat is geen gekleurde gedachte achteraf. En ook geen ’truc die altijd werkt’. Dat is iets wat ik al doende heb geleerd, vaak met vallen en opstaan. En soms ook met frustratie als het even niet werkte.
Jarenlang voelde dat als iets persoonlijks. Iets van mij. Tot ik steeds vaker onderzoeken las die precies dát effect beschrijven. Zo ook het artikel Muziek op recept in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Het brengt die kennis helder bij elkaar. Maar laat ook zien hoe groot de kloof nog is tussen wat we weten en wat we doen in de zorg.
Ik lees dit soort onderzoeken niet alleen als muzikant of ervaringsdeskundige, maar ook als iemand die nu eenmaal veel in de zorg rondloopt. Juist daar wringt het soms: iedereen voelt dat muziek iets kan doen, maar niemand voelt zich echt verantwoordelijk.
Muziek werkt, maar niet als achtergrondgeluid
De wetenschap is al langer duidelijk: muziek luisteren kan pijn, angst en stress verminderen. Rondom operaties, bij kankerbehandelingen, op de IC en bij chronische aandoeningen. Soms zelfs met minder behoefte aan pijnstilling, opioïden, tot gevolg.
Toch is muziek in veel zorgsettings nog steeds ’toeval’. Een radio die aanstaat. Een afspeellijst van de patiënt. Of helemaal niets. Maar ook een ’toevallige’ vraag van een chirurg naar mijn favoriete muziek, waarna een leuk gesprekje -ik bleef wakker tijdens de ingreep- volgde over de muziek en optredens van Springsteen.
In het NTVG artikel worden twee patiënten beschreven. De één krijgt tijdens een operatie muziek te horen die vooral voor de chirurg en medewerkers prettig is. De ander stelt samen met familie een persoonlijke playlist samen voor de chemotherapie. Het verschil zit niet in de muziek an sich, maar in keuze, regie en betekenis.
Het gaat niet alleen om muziek aanzetten. Het gaat ook om wie de regie heeft. En dat raakt voor mij ook aan iets groters: eigen regie houden, ook als je zorg nodig hebt. Muziek is daarin geen detail, maar een ingang. Een ‘haakje’.
Wat kun je zelf doen:
Heb je een ingreep of behandeling in het vooruitzicht? Maak een paar verschillende playlists: ontspanning, troost, energie, afleiding. Zie ze als gereedschap, niet als vaste oplossing.
Voorkeursmuziek doet iets anders in je brein
Lang dacht men dat vooral klassieke muziek werkt. Inmiddels laat onderzoek zien dat voorkeursmuziek het sterkste effect heeft op pijnbeleving.
Dat heeft alles te maken met herkenning, verwachting en beloning. Je brein maakt dopamine en oxytocine aan. Hormonen die niet alleen plezier geven, maar ook veiligheid en verbinding.
Een playlist met favorieten op shuffle blijkt daarbij verrassend effectief. Juist die mix van bekend en ‘mooi maar lang niet gehoord’ activeert het brein.
Wat kun je zelf doen:
Zet je favoriete nummers in shufflemodus. Laat je verrassen. Durf ook muziek toe te voegen die je al jaren niet meer hebt gehoord.
Muziek is geen pil, en dat is precies de kracht
Een belangrijk punt in het artikel: er is nog weinig bekend over ‘dosering’ van muziek. Hoe vaak? Hoe lang? Wanneer? De huidige adviezen zijn vooral praktisch, niet evidence-based.
En dat is misschien maar goed ook. Muziek is geen pil die je volgens schema inneemt. Muziek vraagt afstemming: op moment, stemming en draagkracht. Dat botst soms met hoe we in de zorg zijn opgegroeid: zoeken naar oplossingen, naar minder klachten. Muziek nodigt eerder uit tot verdragen dan tot oplossen. En nee, dat is niet altijd comfortabel.
Waar medicijnen vaak van buitenaf ingrijpen, nodigt muziek uit om van binnenuit te reageren.
Wat kun je zelf doen:
Luister actief. Niet als achtergrond, maar als moment op zich. Al is het tien minuten: als het maar met aandacht is.
Niet elke muziek is helpend
Muziek kan ook averechts werken als ze niet past bij de persoon of de situatie. Sommige mensen zijn bang hun favoriete muziek te gaan koppelen aan nare (zorg)ervaringen. Culturele en religieuze verschillen spelen ook mee: niet alle muziek wordt even gewaardeerd binnen culturen.
Dat vraagt iets van zorgverleners, maar ook van patiënten: durven aangeven wat wel en niet werkt. En ja, dat kan soms spannend zijn. Zeker als je je toch al ‘te gast’ voelt in de zorg.
Wat kun je zelf doen:
Merk je weerstand bij bepaalde muziek? Neem dat serieus. Maar bedenk tegelijk: muziek hoeft niet altijd ‘mooi’ of ‘helend’ te zijn om toch waardevol te zijn.
De grootste barrière is vaak stilte
Veel patiënten luisteren geen muziek in een zorgsetting, simpelweg omdat ze niet weten dat het mag of kan. Of omdat ze het ongemakkelijk vinden om ernaar te vragen. Want wat als het ongepast is, of als jouw muzieksmaak niet wordt gewaardeerd? Alsof je al blij mag zijn dat je zorg krijgt, en niet ook nog ‘wensen’ mag hebben.
Die drempel verdwijnt grotendeels als zorgverleners het onderwerp zelf benoemen. Een kleine open vraag kan een groot verschil maken.
Wat kun je zelf doen:
Neem je eigen koptelefoon of oortjes mee naar afspraken of behandelingen. Zie het niet als luxe, maar als goede zelfzorg.
Muziek hoort niet alleen in het ziekenhuis
Het onderzoek is helder: muziekinterventies zijn eenvoudig, goedkoop en breed toepasbaar. Maar ze worden nog te vaak gezien als ‘extra’. Terwijl muziek juist binnen en buiten het ziekenhuis een dagelijkse bondgenoot kan zijn, bijvoorbeeld bij leven met pijn. Thuis. Onderweg. Tijdens herstelmomenten. Of juist op dagen dat alles tegenzit en niets hoeft.
Muziek op recept hoeft geen officieel recept te zijn. Maar ik gun het meer mensen in de zorg dat muziek niet toevallig opduikt, maar bewust wordt ingezet.
Het begint bij erkennen dat muziek geen bijzaak is, maar een menselijke ingang tot gezondheid.
Van wetenschap naar dagelijkse praktijk
De wetenschap is dus helder. De praktijk blijft nog achter. Misschien niet door onwil, maar door gewoonte. Of onbekendheid.
Muziek vraagt geen dure technologie. Wel om aandacht, afstemming en vertrouwen.
Wil je vanuit de wetenschap bij dit thema betrokken raken?
Ik zag een leuke oproep van Muziek als Medicijn (Erasmus MC) voor wie een onderzoeksstage op dit thema zoekt:
Deel je ervaringen
Ik ben benieuwd hoe dit voor jou werkt.
- Welke rol speelt muziek in jouw leven als je pijn, spanning of onrust ervaart?
- Heb je gemerkt dat bepaalde muziek je helpt, of juist niet, op momenten dat je gezondheid onder druk staat?
- In welke zorgsituatie had muziek voor jou het verschil kunnen maken, maar werd het niet aangeboden of besproken?
Deel je gedachten en ervaringen. Vind ik leuk!
Dat kan via de reacties hieronder, dan leest iedereen mee. Of door contact op te nemen, dan lees alleen ik.
Meer lezen
- Meer blogs over muziek als kracht en muziek in de zorg
- Dit blog baseerde ik mede op een artikel Muziek op recept uit 2025 in NTVG – Nederlands Tijdschrift Voor Geneeskunde 2025;169:D8707. Heb je een account bij en/of lidmaatschap van NTVG, lees dan het volledige artikel van de onderzoekers.
- Bekijk het werk van de onderzoeksgroep Muziek als Medicijn van Erasmus MC, ook te volgen via de socials.
- Lees ook:
Wat vind jij?