Schone en vuile pijn: hou eens grote schoonmaak!

Dagelijks pijn hebben heeft een grote impact op haast alle facetten van je leven. Pijnmanagement is er op gericht om de pijn weer beheersbaar te krijgen. Een van de uitgangspunten in pijnmanagement tools is het onderscheiden van schone pijn en vuile pijn. Door meer inzicht te krijgen en eens goed schoonmaak te houden in je gedachten over je pijn kun je de pijn uiteindelijk ontdoen van “niet-helpende gedachten”.

Tip: een snel overzicht van dit blog? Lees eerst de samenvatting.

Wat is (chronische) pijn?

Bij pijn wordt een onderscheid gemaakt tussen acute pijn en chronische pijn. Pijn heeft normaal gesproken de functie van alarmsysteem. ‘Er is iets mis, daar moet iets aan worden gedaan’ -dit heeft ook wel de overlevingsreflex. Bij chronische pijn vervaagt die alarmfunctie.

Chronische pijn is pijn die langer duurt dan drie maanden. Of pijn die langer duurt dan normaal gesproken staat voor herstel van een bepaalde kwaal of ziekte.

Bij chronische pijn is het alarmsysteem niet meer functioneel: de alarmwekker gaat nog steeds af, maar er is eigenlijk geen letsel meer. Dat betekent niet dat de chronische pijn geen ‘echte’ pijn is. Je voelt de pijn wel degelijk en deze is reëel. Alleen is deze pijn niet meer functioneel om je te waarschuwen.

Pijn betekent dus niet altijd schade of letsel: ‘je voelt wel pijn, maar er is niets meer kapot’). En schade betekent niet altijd pijn: ‘je schaaft je huid, dat doet heel even pijn, maar daarna niet meer’.

Wat is van invloed op hoe je pijn beleeft?

De mate waarin iets pijn doet, hangt af van de betekenis die je aan de pijn geeft. De pijn die je voelt wordt niet bepaald door de mate waarin weefsel in je lichaam daadwerkelijk gevaar loopt. De pijn wordt bepaald door het gevaar dat het weefsel volgens je brein loopt. Twee aspecten zijn daarbij van belang:

1. Je hebt geen directe, bewuste, invloed op de betekenis die je brein geeft aan pijn in je lichaam. Je hebt er ook geen bewuste controle over.
2. Álles dat volgens je brein van belang kan zijn voor de inschatting van het gevaar dat je lichaamsweefsel loopt, is van invloed op de pijn. Alles.

Welke drie factoren beïnvloeden pijn?

Uit onderzoek blijkt dat er drie factoren zijn die de beleving van pijn beïnvloeden:

1. Aandacht: pijn trekt letterlijk de aandacht. Wanneer je pijn ervaart, leidt dat je af van waar je op dat moment mee bezig bent. Maar hoe meer aandacht je aan het gevoel van pijn besteedt, hoe erger je pijnbeleving zal zijn.
2. Gedachten: de gedachten die je over de pijn hebt spelen een sterke rol in de pijnbeleving. Zeker als je je pijnklachten als een ramp ervaart kunnen gedachten met je aan de haal gaan, het zogenaamde ‘catastroferen’ (zie ook verderop). Dat leidt weer tot meer pijn.
3. Gevoelens: pijnprikkels gaan makkelijker je lijf door als je in een negatieve stemming bent. Pijn en emoties worden deels in hetzelfde hersengebied verwerkt.

Wat is schone pijn en vuile pijn?

De lichamelijke pijn die je ervaart, die is er gewoon en noemen we ook wel ‘schone’ pijn. Deze pijn wordt dus gekleurd door aandacht, gedachten en gevoelens. Deze drie factoren kunnen de pijn versterken. Die ‘plus’-pijn wordt ook wel ‘vuile’ pijn genoemd.

Vuile pijn = schone pijn plús belemmerende gedachten en gevoelens over je pijn.

Emotionele pijn, bijvoorbeeld als gevolg van sombere gedachten en gevoelens, geeft in je brein dezelfde hersenreactie als een fysieke pijnervaring. Ook emotionele pijn kan dus pijnklachten uitlokken. Daarbij komt dat gedachten en emoties de pijnbeleving kunnen beïnvloeden.

• negatieve emoties en gedachten versterken de pijnbeleving
• positieve emoties en gedachten kunnen de pijnbeleving dempen

Wat zijn voorbeelden van gedachten die je pijn vuil maken?

• Ik kan vandaag alweer minder doen dan ik van plan was
• Al die medicatie in mijn lijf, het is alleen maar slecht voor mijn lichaam
• Het zit me nog steeds dwars dat mijn man gisteren boos werd omdat ik tot niets in staat was
• Ik word er verdrietig van dat mijn zoon teleurgesteld was. Ik had beloofd te gaan voetballen, maar kon dat door de pijn niet waarmaken.
• Ik maak me zorgen om mijn baan; ik ben door die pijn verre van productief de laatste tijd.
• Enz.

Vuile pijn is de pijn die voortkomt uit je verzet tegen de pijn, met de bijbehorende gevoelens. De pijn die ontstaat vanuit de teleurstelling dat de medische of ‘alternatieve’ oplossingen die je hebt gezocht, niet leiden tot minder pijn. De pijn die ontstaat vanuit al die veranderingen in je leven.

Wat is centrale sensitisatie?

Je lichaam (je zenuwstelsel) kan steeds gevoeliger worden voor het ervaren van pijn, naarmate negatieve emoties en gedachten over pijn aanhouden. Dat toenemen van gevoeligheid voor pijn heet centrale sensitisatie.

Centrale sensitisatie = het steeds gevoeliger worden voor pijnsignalen. Je brein ontspoort zodat uiteindelijk ook niet-schadelijke pijnsignalen door je hersenen als ‘gevaarlijk’ worden gezien.

Ofwel, je ‘schone’ pijn raakt steeds verder vervuild.

• de aanwezige hersengebieden en lichaamssensoren worden steeds gevoeliger voor het ervaren van pijn
• het gebied dat pijn registreert in de hersenen wordt groter
• de drempelwaarde om een pijnsignaal door te laten wordt steeds lager – pijn wordt dus steeds sneller toegelaten tot je brein. En de filter om dat signaal door te laten werkt steeds minder goed.
• ook niet-schadelijke pijnsignalen worden dan tóch als dreigend geïnterpreteerd: de beschermingsreactie van het brein ontspoort

Door deze sensitisatie worden uiteindelijk ook je spieren gespannen en overgevoelig. Ze staan continu in vluchthouding. Je gaat slechter slapen, je bent veel sneller moe, je wordt steeds onzekerder wanneer je je lichaam belast, je conditie wordt slechter, etcetera.

Hoe zorg je er nu voor dat je jouw pijn zo min mogelijk vervuilt?

Hoe kun je nu je vervuilende gedachten een halt toeroepen? Hoe zorg je ervoor dat je het centrale zenuwstelsel kalmeert? En hoe ga je terug naar een leven waarin je toekomt aan de voor jou belangrijke zaken? Een leven waarin de pijn wel een rol speelt maar je meer berustend kunt kijken naar je chronische pijn?

Hoe je helpende gedachten ontwikkelt om weer van vuile naar schone pijn te gaan, vind je in een volgend blog.

Samengevat

Chronische pijn is pijn die langer duurt dan drie maanden, of langer dan normaal herstel. Het alarmsysteem in je brein is niet langer functioneel, er is geen direct gevaar meer en vaak ook geen schade.

Pijn wordt beïnvloed door drie factoren in je brein: aandacht, gedachten en gevoelens. De fysieke pijn (schone pijn, de letterlijke pijn die je voelt) raakt door je brein gekleurd (vuile pijn, de fysieke pijn plus de gedachten en gevoelens over die pijn). Voorbeeld: ‘ik voel die stekende pijn in mijn linkerbeen alweer, dat zal wel weer niets worden met dat uitje vanmiddag, ik baal daar verschrikkelijk van’.

Houdt dit proces lang(er) aan dan kan er sprake zijn van centrale sensitisatie: je wordt steeds gevoeliger voor pijn, je pijnsysteem ‘slaat op hol’.

Deel je ervaringen

• Was jij al bekend met de begrippen schone pijn en vuile pijn?
• Welke (vervuilende) gedachten heb jij zoal (gehad) omtrent je chronische pijn?
• En hoe ben je daar mee omgegaan?

Deel je -schone of vuile- gedachten en ervaringen via de reacties hieronder.

Meer lezen

Lees ook het vervolg op dit blog: Van vuile naar schone pijn – helpende gedachten.

• Fysiotherapie4All heeft een duidelijke uitleg over centrale sensitisatie online gezet.

• Winnock, een medisch specialistische revalidatiekliniek, heeft een uitgebreid document over centrale sensitisatie, ofwel de overgevoeligheid van het centrale zenuwstelsel. Lees het hier:

• InMotie Therapie heeft een lezenswaardig artikel geschreven over de psychische invloed van pijn.