Nooit meer oorlog. In een tijd als de huidige, met oorlogen op diverse plekken op de wereld, een eigenlijk onmogelijke zin. Toch is het precies de waarschuwing die de overlevenden van de Tweede Wereldoorlog willen meegeven in de documentaire “Auschwitz, ons verhaal”. Ik zag de docu een aantal weken geleden in het Bredase Maczek Memorial. En die maakte indruk. Ook omdat ik, gek genoeg misschien, parallellen zag met een andere strijd.
Auschwitz, ons verhaal
Documentairemaker Herman Teerhöfer is er in geslaagd een groot aantal overlevenden te interviewen, uitgaande van hun levensverhaal, over hun persoonlijke ervaring en beleving van de gebeurtenissen en omstandigheden van voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. In de afgelopen jaren heeft hij 65 overlevenden van Auschwitz (in de leeftijd van 81 tot 97 jaar) geïnterviewd in Nederland, België, Duitsland, Groot-Brittannië en Israël. De indringende verhalen zijn vastgelegd bij de mensen thuis, in beeld en geluid. Alle geïnterviewden geven in het interview ook een boodschap voor toekomstige generaties.
In de documentaire staat de vraag centraal waar mensen kracht uit putten in dergelijke extreme omstandigheden. Aan de hand van fragmenten uit de interviews laat de documentaire zien hoe zij zich fysiek en mentaal staande hebben gehouden in Auschwitz en andere kampen, zoals kamp Westerbork en Kamp Vught. Levend tussen hoop en vrees.
Trailer Auschwitz, ons verhaal
De documentaire is tot stand gekomen door een intensieve samenwerking tussen de Smolinski Foundation en Stichting Auschwitz. In 2021 ging ‘ie in première in Brussel. Ook is er een lespakket ontwikkeld, dat geregeld door docenten wordt ingezet in het middelbaar onderwijs.
Herman Teerhöfer geeft regelmatig presentaties en lezingen over de documentaire, waarvan ik er dus één bijwoonde. Deel 1 van de avond is een toelichting vanuit Herman op de interviews en het maken van de documentaire. Deel 2 is een vertoning van de documentaire zelf.
Parallellen, met direct een nuance
Wat me zo treft tijdens Hermans lezing en in de documentaire zelf, is dat het verhaal van de Auschwitz-overlevenden eigenlijk draait rondom het hebben én verder ontwikkelen van veerkracht.
Daarin benoemt Herman een aantal kernelementen, die hij in veel interviews terug hoorde. Elementen die ik, al luisterend, meteen herken vanuit een hele andere strijd. Die rondom leven met chronische pijn. Ik zal dat hieronder ook per element kort toelichten.
Maar dat voelt ergens ook wat ongemakkelijk.
Ik wil zeker niet beweren dat ‘mijn’ leren omgaan met chronische pijn ook maar ergens van hetzelfde kaliber zou zijn als de strijd die mensen in de Tweede Wereldoorlog hebben moeten voeren. Ik voer(de) mijn strijd, hoe pittig ook, vanuit het comfort van mijn eigen huis. In alle vrijheid. Met genoeg te eten, voldoende afleiding en support waar nodig.
Dat is écht anders.
En toch herken ik de kernelementen. Zo ook de vraag die erboven hangt: hoe blijf je mens als het leven ingewikkeld wordt?
Een verhaal over veerkracht
Het eerste dat me opvalt in de documentaire en lezing is de uitspraak “De geschiedenis is niet zo zwart-wit, er was ook veel grijs in die tijd.” Niet iedere Nederlander was actief in het verzet, niet iedere Duitser was slecht. Hoezeer mensen ons ook nu soms willen doen geloven dat je “voor” of “tegen” bent, dat iets “goed” of “slecht” is: de waarheid ligt vaker ergens in het midden. Er zijn vele tinten grijs, toen -en ook nu.
Al snel in de documentaire vallen de term ‘krachtbronnen’ en ‘veerkracht’. Want: waar haalden mensen de kracht vandaan om door te zetten, vol te houden?
Dat draait om de volgende vijf:
Zingeving als kracht
Als mens ben je weerbaar. Meer dan je zelf soms doorhebt. Maar hoe overleef je zo’n heftig trauma als ‘Auschwitz’? Hoe blijf je dán nog op de been?
Wanneer het leven zo uitzichtloos lijkt en het makkelijker is om egoïstisch te zijn, kiest geïnterviewde Max Hamburger er juist voor zijn medemens te helpen.
Zo vertelt Max dat hij de kracht vond om zich, ondanks de barre omstandigheden waarin hij zich bevond, als opgeleid arts voor de mensen in zijn directe buurt in te zetten. Dit deed hij met overtuiging en betrokkenheid. Zo bewaarde hij een kopje soep voor de mensen die na een dag dwangarbeid totaal uitgeput en soms zelfs verlamd terugkwamen in de barak. Ook na de oorlog heeft Max zijn verdere leven gewijd aan zijn grootste drijfveer: het helpen van andere mensen. Zo is hij na de oorlog afgestudeerd als psychiater, om zo mensen die de oorlog hebben overleefd te helpen en heeft hij geholpen om een Joods leerhuis op te richten.
Ik heb vaker geschreven over hoe belangrijk het ook voor mij, nu, is om te kunnen blijven bijdragen. Niet voor niets is “zingeving / blijven bijdragen” een essentieel onderdeel van mijn Schijf van 5. Niet voor niets ben ik, samen met anderen, Pijnstad.nl gestart om mensen te kunnen supporten in hun zoektocht naar hoe te leren omgaan met pijn in het leven.
Muziek als kracht
Een belangrijke krachtbron voor de mensen in het kamp blijkt muziek te zijn. Muziek bood, hoe gek misschien ook, juist ook daar afleiding. Zo waren er 4 orkesten in Auschwitz. Er werd bij allerlei gelegenheden veel (klassieke) muziek gemaakt en gezongen, onder andere in een kamerkoor.
Muziek geeft kracht.
Maar: spelen in een orkest betekende ook vaak ‘ontsnapping aan de gaskamer’. Muziek maken was uiteraard lang niet altijd makkelijk: ook bij het ophangen van mensen moesten musici muzikale begeleiding bieden. En ook tijdens extreme kou of hitte moest er muziek worden gemaakt.
De kracht van muziek is een van de kernelementen van mijn blogsite. Ik schrijf er vaak over. Muziek biedt afleiding, hoop of troost. Muziek dempt pijn. Muziek betekent ook, voor mij in ieder geval, overleven.
Vriendschap, solidariteit en ervaringen delen als kracht
Vriendschap, solidariteit, samen in hetzelfde schuitje zitten, bleek ook een sterke krachtbron. Daarin was er wel een onderscheid tussen vrouwen en mannen, zo gaven meerdere geïnterviewden aan.
Vrouwen waren vaker in grotere groepen te vinden, om samen muziek te maken, gedichten voor te dragen, elkaar verhalen uit de jeugd te vertellen.
Mannen verbleven vaak individueler in het kamp, of in hele kleine groepjes.
Volgens meerdere overlevenden hielp het naderhand ook om van een afstand te vertellen over trauma en tragiek. “Dat kan ik niet allemaal hebben meegemaakt, toch?” Van een afstandje kijken naar wat er met je gebeurd is, en daar wat beschouwender over vertellen, helpt in het ‘omgaan met’.
Verbinding met mensen die voor jou belangrijk zijn en je verbonden voelen met mensen die kunnen invoelen wat je meemaakt herken ik, uiteraard. De manier waarop is natuurlijk heel anders, maar het effect is denk ik wel hetzelfde. Met een niet zo prettig woord wordt dat in de wereld van de zorg ‘lotgenotencontact’ genoemd…een kernonderdeel van Pijnstad.nl.
En ook het ‘van een afstand beschouwen’ van wat je meemaakt om er over te kunnen delen en vertellen herken ik. Alleen al het schrijven in mijn eigen blogomgeving helpt en heeft geholpen om van een afstandje te leren kijken naar -en je af en toe te verwonderen over- een leven met pijn.
Omdenken als kracht
Verzet maakt sterk.
Omdenken was, toen al, een belangrijke overlevingsstrategie.
Zonder groep was men er veel slechter aan toe, zo zei ze. Als groep deelden zij de slogan: “Zij zijn gek en wij zijn normaal”. Niet wij, als Joodse groep, waren de uitzondering…maar zij, de Duitsers, waren gek.
Vriendschap en onderlinge lotsverbondenheid uitte zich in verschillende vormen; zo spraken de dertien vrouwen -kampvriendinnen- elkaar voortdurend bemoedigende woorden toe, respecteerden ze elkaars eigenheid, telden ze de dagen en zo nodig redden zij elkaars levens.
De kracht van omdenken: er is al veel en vaak over geschreven. En is ook voor mij een overlevingsstrategie. “Wat kan er nog wél”, hoe miserabel je situatie soms ook is. Hoe kan je langzaamaan die knop leren omzetten. Hoe kan je anderen ondersteunen, door af en toe juist een andere invalshoek te kiezen of in te gaan tegen de overheersende mening.
Hoop en geloof als kracht
Hoop maakt sterk. Hoop zorgt voor veerkracht.
Voor veel mensen in de kampen was dat de hoop op bevrijding.
Of de hoop op hereniging met familieleden.
Hoop biedt perspectief, hoe ellendig je situatie ook.
Gedurende deze onzekere periode putte ze haar krachten uit de hoop dat er ooit een einde aan zou komen. Zelf sprak ze van ‘de wanhopige hoop’. Daarnaast noemt ze ook de innerlijke levenskracht: de wil om te leven.
Een deel van de mensen vond niet alleen kracht in hoop, maar ook in het geloof. Hoewel dat destijds wat minder gold voor de Nederlanders. Veel mensen in Nederland konden niet meer geloven in God. Die zou dit toch nooit toestaan?
Hoop, en perspectief, bieden is niet voor niets een van de stappen uit het 8-stappenplan voor betere pijnzorg vanuit de ‘Ameland sessies’. Hoop doet leven. Zonder hoop dat het ook ánders kan, omdat je bij anderen ziet dat die het anders kunnen, wordt het voor veel pijnpatiënten -en trouwens ook voor veel pijnprofessionals- heel moeizaam.
Pasgeleden schreef ik ‘leren omgaan met dagelijkse pijn is vooral ook blijven willen.’ De wil om vooruit te komen, die innerlijke levenskracht: juist op de meest donkere momenten.
Twee quotes
Twee quotes blijven me vanuit de lezing en documentaire extra bij.
Maak het leven van je naasten ook leefbaar – Geïnterviewde
Max Hamburger
Max’ boodschap: “Je leven krijgt pas zin als je bereid bent je naaste de hand te reiken en te zorgen dat het leven voor hem ook leefbaar wordt. Zo zul je het leven van jezelf en dat van de wereld verrijken.” Max heeft ons laten zien dat je in de meest zware omstandigheden nog steeds in staat kan zijn om je medemensen de hand te reiken en daar waar nodig mogelijk iets positiefs voor ze te doen; ook al is dit iets heel kleins.
Leef altijd in verbinding – Interviewer Herman Teerhöfer
Het is zo makkelijk -of niet- om je altijd maar direct af te zetten tegen groepen die je niet helemaal begrijpt. Of helemaal niet. Maar je zou je ook eens kunnen verdiepen in die ander. De verbinding opzoeken, vanuit nieuwsgierigheid. En ook ik snap wel dat daar grenzen aan zitten, ook ik wil me zeker niet verbinden met alles en iedereen. Maar je meer open stellen voor anderen kan wel een kernwaarde zijn…eentje die heel wat oorlogen zou hebben kunnen voorkomen.
Nooit meer oorlog!
En dan kom ik onvermijdelijk bij de vraag die ook tijdens de lezing al boven alles bleef hangen:
Hebben we als wereld eigenlijk wel echt geleerd van de Tweede Wereldoorlog?
De woorden “nooit meer oorlog” klinken nog steeds krachtig. Maar zijn tegelijk ook wrang, als je kijkt naar de conflicten van de afgelopen decennia, en naar de oorlogen die vandaag helaas nog steeds gaande zijn. Blijkbaar zijn we als mensheid hardleers. Blijkbaar is het dus nog steeds hard nodig dat de verhalen van Max, Bloeme en alle anderen verteld blijven worden.
Misschien zit de echte les daarom niet alleen in grote politieke beloften, maar juist in iets kleiners en menselijkers: in hoe we met elkaar omgaan. In het blijven zoeken naar verbinding, in het helpen van de ander, in het blijven voeden van die hoop.
Want als er één ding is dat de verhalen uit Auschwitz mij laten zien, dan is het dat veerkracht niet alleen gaat over overleven, maar ook over mens blijven.
Wat betekent dit voor jou?
Verhalen over Auschwitz laten iets paradoxaals zien. De omstandigheden waren onmenselijk, maar juist daar zie je soms de sterkste voorbeelden van menselijkheid.
Wat doet dit blog met jou? Raakt het je ergens?
- Welke van de vijf krachtbronnen uit dit blog spreekt jou het meest aan: zingeving, muziek, vriendschap, omdenken of hoop?
- Waar haal jij zelf veerkracht vandaan op momenten dat het leven tegenzit?
- Denk jij dat we als samenleving echt iets geleerd hebben van de Tweede Wereldoorlog, of blijven we vooral dezelfde fouten maken?
Deel je ervaringen. Dat kan via de reacties hieronder, dan leest iedereen mee. Of door contact op te nemen, dan lees alleen ik.
Meer lezen
- De Smolinski Foundation heeft een uitgebreide website. Daar vind je bijvoorbeeld uitwerkingen van alle afgenomen interviews. Later aangevuld met interviews van mensen die ‘Nederlands-Indië’ hebben overleefd.
- Wil je als docent het lespakket bij Auschwitz, ons verhaal inzetten in het onderwijs, dan lees je op de Smolinski website hoe dat werkt.
- Wil je Herman Teerhöfer uitnodigen voor een lezing, neem dan contact met hem op.
- Beleef het verhaal van Generaal Maczek en zijn soldaten van de 1e Poolse Pantserdivisie tijdens de Tweede Wereldoorlog in het Mazcek Memorial Breda.